2 . تحوّلات مكتب شيخ از 1324 - 1281 ق در بارهء استمرارها و تحوّلات انديشهء شيخ انصارى تا نهضت مشروطه‌خواهى ايرانيان ، بايد در مجال ديگرى سخن گفت . در اين نوشته ، و به اقتضاى مقام ، صرفاً به برخى وجوه اين تحوّل اشاره مىكنيم . از نظرگاه تعقّل سياسى - مذهبى ، اوضاع اجتماع ايران از زمان شيخ انصارى تا مشروطيّت ، وضعيت ويژه‌اى دارد . به دليل ناكامىهاى تاريخى در نظام سياسى قاجار در دورهء ناصرى و پس از آن ، روح اعتراض بر مجموع هيئت سياسى و نظام سلطنت قاجار ، روندى شتاب‌آميز يافته بود . هر كدام از نيروهاى شاخص كشور - اعمّ از بازار ، روحانيت ، روشن‌فكران و دربار - به گونه‌اى خاص ، عكس العمل نشان مىدادند . در چنين شرايطى كه هر گونه اصلاحاتِ منبعثِ از درون دستگاه حاكم ، با تمامى كشش‌ها و كوشش‌هايش ، با ناكامى مواجه بود ، لاجرم ، جريان‌هاى اجتماعى خارج از نظام سلطنت و در تقابل با آن رشد كردند . مهم‌ترين اين جريان‌ها در بيرون دربار ، البته علما و روشن‌فكران بودند . با توجّه به « شرايط امكان » ، اين دورهء تاريخى كه حتى بسيارى از روشن‌فكران نيز خواسته‌هاى خود را در تعابير مذهبى ارائه مىدادند ، اوّلًا ، علما مطمئن‌ترين مرجع در رويدادها تلقّى شدند و ثانياً ، با توجّه به برترى ( هژمونى ) مكتب شيخ انصارى ، حضور سياسى علما در قالب استدلال‌هاى فقهى - سياسى ملهم از شيخ ، مفصل‌بندى شده و بسط يافت . هاردينگ ، وزير مختار انگليس در ايران ، در يكى از خاطرات خود مىنويسد ، در مدّت كوتاهى كه در بندرعباس بوده است ، كنسول‌يار بريتانيا سند عجيبى به او ارائه داده بود ، حاكى از اين كه علماى بزرگ عتبات ، سياست شاه ايران و وزيران او را در تهران به شدّت تخطئه كرده‌اند . به نظر او : اين تخطئهء مذهبى چنان شديد است كه عملًا به اين مىماند كه اين مراجع بزرگ تقليد ، حكم تكفير شاه و وزراى او را صادر كرده باشند . « 1 »

--> ( 1 ) . خاطرات سياسى ، ص 229 و 249 و 250